مهندسی فناوری معماری – طراحی و نوسازی بافت های فرسوده

مهندسی فناوری معماری طراحی و نوسازی بافتهای فرسوده
مقدمه
بافت های فرسوده با اختصاص سهم قابل توجهی از پهنه شهرهای کشور به خود، به عنوان یکی از دغدغه های مدیریت شهری در سال های اخیر به شمار می رود. معضلات خاص این عرصه های زندگی شهری، اعم از مسائل و مشکلات کالبدی، ابعاد و کیفیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، مشکلات زیست محیطی و زیرساختی و … سبب گردیده است این بافت ها از گسترده حیات شهری خارج گشته و به بخش های مساله دار واقعی ساکنان با سکونتگاههای ایشان، نبود مبانی جامع نگرانه به الزامات طراحی خانه ها و فضاهای شهری و … زمینه ساز اضمحلال هویت شهری این بخش ها و از میان رفتن سرزندگی و حس تعلق ساکنان به مکان زندگی شان شده که موضوعی بسار تامل برانگیز بوده و توجه مدیریت شهری را در باب اتخاذ تصمیمات صحیح و منطقی که به ارتقاء کیفیت ساختمان ها و فضاهای شهری می انجامد، طلب می کند.
در همین زمینه رویکرد پایداری با نگاهی جامع نگر به تمامی ابعاد طراحی، می تواند در مداخلات طراحانه در بافت های فرسوده و مساله دار شهری موضوعیت یافته و الزام تربیت کارشناسانی آشنا به مبانی نظری پایداری و روش های طراحی پایدار را روشن سازد. توسعه ی پایدار به عنوان راه کاری معقول، منضبط و قانون مند، هم ساز با اقلیم، فرهنگ و الگوی معماری ایرانی – اسلامی، معماری بافت های فرسوده را سامان می دهد.

تعریف و هدف
با توجه به عنوان این رشته، لازم است تعریف دو مفهوم توسعه پایدار و بافت فرسوده ارائه شود. توسعه پایدار با تفکر جهانی اندیشیدن و محلی عمل کردن، در سه زمینه ی محیطی، پایداری اقتصادی و پایداری اجتماعی وارد شده و با هدف ارتقاء کیفیت زندگی ساکنان حال و آینده هر مکان، به ایراد نظر و ارائه معیار منطبق با نیازها و توانایی های آن مکان می پردازد.

معماری پایدار
پایداری در معماری را می توان از لحاظ موضوعی که به آن می پردازد به دو دسته تقسیم کرد.
پایداری کالبدی: از آن با عنوان پایداری اقلیمی نیز نام برده می شود و به پایدارسازی کالبد بنا و بهینه سازی مصرف مصالح و انرژی در آن می پردازد.
پایداری غیر کالبدی: از آن با عنوان پایداری اجتماعی یاد می شود که موضوعات مربوط به ارتقای کیفی و پایدارسازی در جریان زندگی در درون کالبد معماری را مورد بحث و بررسی قرار می دهد.
پایداری در معماری جنبه های گوناگونی دارد و در حوزه های زیر قابل بسط و تعریف است:
• ابعاد محیط زیستی
• ابعاد اجتماعی – فرهنگی
• ابعاد اقتصادی
• ابعاد کالبدی

تعریف بافت فرسوده
بافت قدیمی و فرسوده بافتی است که در فرآیند زمانی طولانی شکل گرفته و تکوین یافته و امروزه در محاصره تکنولوژی عصر حاضر گرفتار گردیده است. اگرچه این بافت در گذشته به اقتضای زمان دارای عملکردهای منطقی و سلسه مراتبی بوده ولی امروز از لحاظ ساختاری و عملکردی دچار کمبودهایی شده و آن گونه که باید و شاید نمی تواند پاسخگوی نیاز ساکنان خود باشد.
فرسودگی یک از مهم ترین مسائل مربوط به فضای شهری است که باعث بی سازمانی، عدم تعادل، عدم تناسب و بی قوارگی آنها می شود. فرسودگی عاملی است که به زدودن خاطرات جمعی، افول حیات شهری واقعی و شکل گرفتن حیات شهری روزمره سبب می شود. این عامل با کاهش عمر اثر با شتابی کم و بیش تند، باعث حرکت به سوی نقطه پایانی اثر می گردد.
در تعریفی منصفانه بافت فرسوده شهری عبارت است از آن بخش از بدنه اصلی شهر که بر حسب ادبیات رایج مورد توافق مدیریت شهری و متخصصان، از منظری صرفا کالبدی در مقایسه با سایر قسمت های بدنه شهر از تفاوت ناچیزی در برابر زلزله برخوردار است، در ارزیابی تعاریف رسمی بافت فرسوده در طرح جامع تهران در سال 1385، بافت فرسوده، محدوده های آسیب پذیر شهر در برابر مخاطرات طبیعی به ویژه زلزله است که نیازمند برنامه ریزی و مداخله هماهنگ برای سامان یابی است. طبق شاخص های مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری، وسعت پهنه های ناپایدار شهری در تهران 14792 هکتار بوده که تنها 3268 هکتار آن به دلیل هر سه شرط فرسودگی (ناپایدار، نفوذناپذیری، ریزدانگی) به عونان بافت فرسوده مصوب شده و نیازمند مداخله هماهنگ و جدی است.
هدف از ایجاد این رشته، آموزش اصول و مبانی معماری در موضوع طراحی به شیوه پایدار در بافت فرسوده می باشد. آموزش معماری در این رشته با آسیب شناسی بافت فرسوده و مبحث پایداری، فن شناسی روش های مناسب و کارآمد در حوزه پایدار بافت فرسوده و در نهایت طراحی بر اساس آشنایی صحیح با ضوابط طراحی در این حوزه می باشد. هم چنین در نظر گرفتن ابعاد گوناگون پایداری در طراحی معماری و انتخاب رویکرد مناسب دربرخورد با بافت فرسوده از دیگر اهداف مهم این رشته محسوب می شود.

ضرورت و اهمیت
نیاز روزافزون کشور به به سازی و نوسازی بافت های فرسوده و چشم انداز آتی رو به توسعه شهرها و روستاها، لازمه تطبیق این رشد را با مبانی توسعه ی پایدار بیش از پیش نشان می دهد. توسعه پایدار به عنوان راهکاری معقول، منضبط و قانون مند، هم ساز با اقلیم، فرهنگ و الگوی معماری ایرانی – اسلامی، معماری بافت های فرسوده را سامان می دهد. با توجه به نیاز برای توجه به علوم اجتماعی، انسانی، و اقتصادی در رابطه با بحث توسعه ی پایدار در این رشته، لازم است متخصصین تربیت شده برای این رشته، “کارشناسی حرفه ای” حرفه ای بوده و توانایی برخورد با مسائل و تحلیل آن ها در تمامی جنبه های مرتبط با بحث توسعه پایدار دارا باشند.
ویژگی های خاص بافت های فرسوده شهری، نیازمند آن است که معماری که برای طراحی در این فضاها دست به اقدام می زند، با جمیع جوانب مسائل این مناطق به صورت خاص آشنا باشند. بدیهی است که بافتهای فرسوده، اقتضائاتی متفاوت با بافت های جدید شهری دارند، لذا کارشناسان معماری برای طراحی در این زمینه، فاقد بینش لازم می باشند. این اقتضائات، شمال مسائل مختلفی از جمله بافت فرهنگی و اجتماعی و مسائل خاص این مناطق، مباحث اقتصادی، زیبایی شناسی در زمینه حفظ هویت شهری با ویژگی های محلی و … می باشد.
از سوی دیگر، با توجه به مباحث چند وجهی توسعه ی پایدار و خاصیت بین رشته ایی بودن آن، لازم است متخصصین این رشته با تمامی مباحث مربوط به پایداری آشنایی پیدا کنند و همچنین نحوه به کار بستن راهکارهای مرتبط با آن در طرح های معماری را بیاموزند و در عمل به کار بندند.
کارشناس معماری متخصص در این رشته، علاوه بر آشنایی با مباحث روز مرتبط با تکنولوژی جدید، انرژی های پاک، ویژگی های اقلیم، مصالح بومی، بازیافت و … بتواند میان نیازهای فرهنگی و توجه به زمینه هویت شهری، بومی و محلی تعادل برقرار سازد. و برای انجام طراحی قابل قبول که منجر به ایجاد محلات با کیفیت برای رسیدن به شهری مطلوب باشد. در دام سنت گرایی محض و یا توجه صرف به تکنولوژی و مباحث روز گرفتار نیاید.

نیازهای دوره تحصیلی
– واحدهای کارورزی به صورتی که منجر به یادگیری حرفه ای و آشنایی با محیط کار باشد.
– طراحی واحدهای درسی به صورت هدفمند به نحوی که در هر نیم سال تحصیلی، دروس نظری و عملی، ارتباطی معنادار با یکدیگر داشته باشند و حول محوریت هدف هایی واحد شکل بگیرند.
– بحث پیرامون مبحث پایداری، معنای بافت فرسوده، طراحی معماری در بافت فرسوده، مرمت در یافت فرسوده.
– بحث پیرامون نیاز به آشنایی با مباحث شهرسازی و مرمت مرتبط با بافتهای فرسوده و توسعه پایدار، برای دانشجویان معماری.
– امکان همکاری با دفاتر نوسازی محله (دفاتر تسهیل گری) برای توانمند سازی دانشجویان.
درسهای طراحی معماری که به صورت عملی و کارگاهی برگزار می شوند، در چند محور کلی دسته بندی می شوند. هر درس طوری برنامه ریزی می شود که با سایر مباحث تئوری ارائه شده در آن نیمسال تحصیلی هم خوانی داشته باشد و طرح معماری، بستری برای آزمودن آموخته ها و به کارگیری آن ها به عنوان یک تمرین عملی باشد. بنابراین، هر طرح معماری، با دو محوریت کلی برگزار می گردد:
1- آموزش مهارت ها و دانش عمومی لازم در زمینه طراحی معماری.
2- طراحی با محوریت کاربرد دروس تئوری مرتبط با طراحی پایدار در بافت فرسوده
به این ترتیب هر نیم سال تحصیلی، به صورت هماهنگ، هم گرایی فکری و عملی در دانشجو ایجاد نمایند.

قابلیت ها و مهارتهای مشترک فارغ التحصیل
الف: تجزیه و تحلیل رخدادها و ارایه راه حل بهینه
ب: برنامه ریزی انجام کار و هدایت کار گروهی
پ: مدیریت و آموزش افراد تحت سرپرستی و انتقال اطلاعات فنی
ت: بهبود و مستند سازی فرآیندهای انجام کار و ارایه گزارس نتایج فعالیت ها
ث: کارآفرینی، خلق و راه اندازی عرصه های جدید کسب و کار
ج: برقراری ارتباط موثر در محیط کار
چ: برنامه ریزی به منظور رعایت الزامات بهداشت ایمنی و محیط زیست (HSE)
ح: برنامه ریزی به منظور رعایت اخلاق حرفه ای
خ: تصمیم سازی و تصمیم گیری بخردانه
د: تفکر نقادانه و اقتضایی
ز: خلاقیت و نوآوری

قابلیت ها و توانمندیهای فنی فارغ التحصیلان:
الف: توانایی شناخت بافت های فرسوده شهری
ب: توانایی آسیب شناسی کالبدی بافت های فرسوده شهری
ج: توانایی منطبق کردن دیدگاه های مرتبط به مسائل شهری و شهرسازی در طراحی معماری
د: شناخت طرح های بالا دستی و ضوابط مرتبط و ارائه طرح بر اساس آنها
هـ: توانایی ارائه طرح معماری برای بافت های فرسوده با در نظر گرفتن جمیع جوانب توسعه پایدار (مسائل مربوط به سازه، مصالح، مدیریت و بازیافت پسماند، بهینه سازی مصرف انرژی، هویت مندی تمامی عناصر سکونتگاه، بستر فرهنگی و …)

مشاغل قابل احراز
1- کارشناس دفاتر فنی سازمان نوسازی و به سازی
2- طراح و کارشناس دفاتر مهندسین مشاور
3- کارشناس امور فنی و اجرایی بخش عمرانی سازمان های مربوطه (شامل وزارت راه و شهرسازی، شهرداری ها، سازمان های نوسازی و به سازی بافت های فرسوده، سازمان تحقیقات مسکن، سازمان میراث فرهنگی و …)
4- کارشناس معاونت سازمان نوسازی و به سازی

مواردی که تدریس می شود
سیر اندیشه های مداخله در بافت فرسوده – آمار در شهرسازی – عناصر و جزییات ساختمان – تاسیسات برقی و مکانیکی – مرمت ابنیه و بافتهای تاریخی – معماری ایرانی – طراحی خانه های مسکونی پایدار – مرمت و احیای بناها و بافت های تاریخی – طراحی بناهای فرهنگی در بافت فرسوده – برنامه ریزی شهری – طراحی شهری – مثرف انرژی در معماری و شهرسازی – آسیب شناسی بافتهای فرسوده – حقوق و قوانین شهری (قوانین، مقررات و تشکیلات معماری و مدیریت شهری) – آشنایی با مدیریت بحران – مقاوم سازی بناهای ارزشمند در برابر زلزله